Wnetwesele.pl – przeszkody małżeńskie w kodeksie rodzinnym

Przeszkoda małżeńska to określona w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym okoliczność, która uniemożliwia zawarcie ważnego małżeństwa albo wymaga wcześniejszej zgody sądu. Przepisy mają chronić porządek prawny, interesy nupturientów oraz rodzinę. Najważniejsze jest rozróżnienie przeszkód bezwzględnych, których nie można uchylić, i względnych, przy których sąd może w określonych warunkach zezwolić na zawarcie małżeństwa.

Co oznacza przeszkoda małżeńska?

Polskie prawo cywilne uzależnia zawarcie małżeństwa od spełnienia wymagań określonych przede wszystkim w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Przeszkoda małżeńska nie jest oceną relacji między przyszłymi małżonkami, lecz prawną barierą dotyczącą ich wieku, stanu cywilnego, zdolności do czynności prawnych albo wzajemnego pokrewieństwa i powinowactwa.

Nie każda przeszkoda działa w taki sam sposób. Niektóre wykluczają małżeństwo w każdych okolicznościach. Inne mają charakter względny, ponieważ sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i zostaną spełnione ustawowe warunki.

Jakie przeszkody przewiduje Kodeks rodzinny i opiekuńczy?

Najważniejsze ograniczenia można przedstawić w następujących grupach:

• Wiek – co do zasady małżeństwo może zawrzeć osoba, która ukończyła 18 lat. Kobieta, która ukończyła 16 lat, może uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego, jeżeli przemawiają za tym ważne powody, a zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem zakładanej rodziny.
• Ubezwłasnowolnienie całkowite – osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może zawrzeć małżeństwa.
• Choroba psychiczna albo niepełnosprawność intelektualna – co do zasady stan taki stanowi przeszkodę, jednak sąd może zezwolić na małżeństwo, gdy stan zdrowia nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłych dzieci i osoba nie została całkowicie ubezwłasnowolniona.
• Pozostawanie w innym małżeństwie – osoba pozostająca w ważnym małżeństwie nie może zawrzeć kolejnego. Separacja nie rozwiązuje małżeństwa, dlatego nie jest równoznaczna z rozwodem.
• Pokrewieństwo w linii prostej – małżeństwo między wstępnymi a zstępnymi, na przykład rodzicem i dzieckiem, jest niedopuszczalne.
• Pokrewieństwo w linii bocznej – małżeństwa nie mogą zawrzeć rodzeństwo oraz krewni w określonym stopniu. W przypadku krewnych w linii bocznej sąd może wyjątkowo zezwolić na małżeństwo z ważnych powodów.
• Powinowactwo w linii prostej – małżeństwo między powinowatymi w linii prostej, na przykład teściem i synową, jest niedopuszczalne, chyba że sąd z ważnych powodów udzieli zezwolenia.

Wiek przyszłych małżonków

Podstawową granicą jest ukończenie 18 lat. Wyjątek dotyczący kobiety, która ukończyła 16 lat, nie działa automatycznie. Potrzebne jest postanowienie sądu opiekuńczego, a sama zgoda rodziców nie wystarcza. Sąd ocenia indywidualne okoliczności sprawy, w szczególności ważne powody i dobro przyszłej rodziny.

Choroba psychiczna, niepełnosprawność intelektualna i ubezwłasnowolnienie

Przeszkodę stanowi całkowite ubezwłasnowolnienie. Odrębnie ustawodawca reguluje sytuację osoby dotkniętej chorobą psychiczną albo niepełnosprawnością intelektualną. W takim przypadku sąd może wydać zezwolenie, jeśli uzna, że stan zdrowia nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa. Ocena nie sprowadza się więc do samego rozpoznania medycznego, lecz obejmuje także skutki stanu zdrowia dla planowanego małżeństwa.

Istniejące małżeństwo

Jednoczesne pozostawanie w dwóch małżeństwach jest niedopuszczalne. Rozwód musi zostać prawomocnie orzeczony, aby wcześniejsze małżeństwo ustało. Sama separacja, faktyczne rozstanie albo osobne zamieszkanie nie dają prawa do zawarcia kolejnego małżeństwa.

Pokrewieństwo i powinowactwo

Pokrewieństwo wynika ze wspólnego pochodzenia od określonej osoby. W linii prostej znajdują się osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, na przykład matka i córka. Linia boczna obejmuje osoby mające wspólnego przodka, ale niepochodzące bezpośrednio jedna od drugiej, na przykład rodzeństwo albo kuzynostwo.

Powinowactwo powstaje wskutek małżeństwa i łączy jednego małżonka z krewnymi drugiego małżonka. Nie jest więc pokrewieństwem biologicznym. Zakaz dotyczy powinowactwa w linii prostej, choć w wyjątkowych przypadkach sąd może udzielić zezwolenia.

Które przeszkody może uchylić sąd?

Określenie „względna” nie oznacza, że przeszkodę można pominąć albo że wystarczy zgoda przyszłych małżonków. Konieczne jest formalne zezwolenie właściwego sądu. Bez niego kierownik Urzędu Stanu Cywilnego nie powinien przyjąć oświadczeń prowadzących do zawarcia małżeństwa.

Jakie są skutki naruszenia przeszkody?

Małżeństwo zawarte mimo przeszkody może zostać uznane za nieważne w postępowaniu sądowym. W przypadku przeszkód bezwzględnych naruszenie zakazu ma szczególnie poważny charakter, ponieważ przepisy nie przewidują ich uchylenia przez zgodę sądu. Sam fakt przeprowadzenia ceremonii lub sporządzenia aktu małżeństwa nie usuwa problemu prawnego.

Nie wolno zakładać, że zgoda rodziny, rozstanie z małżonkiem albo upływ czasu zastępują wymagane orzeczenie sądu lub prawomocny rozwód.

O nieważności małżeństwa rozstrzyga sąd, a nie sam urząd stanu cywilnego ani zainteresowane osoby. Postępowanie może mieć konsekwencje dla statusu osobistego stron, ich praw majątkowych oraz sytuacji rodzinnej. Dlatego wątpliwości dotyczące pokrewieństwa, wcześniejszego małżeństwa lub zdolności do zawarcia małżeństwa powinny zostać wyjaśnione przed złożeniem oświadczeń.

Co zrobić w razie wątpliwości?

W sprawie podstawowych wymagań można zwrócić się do właściwego Urzędu Stanu Cywilnego. Jeżeli problem dotyczy wcześniejszego małżeństwa, relacji rodzinnych, ubezwłasnowolnienia albo zgody sądu, bezpiecznym rozwiązaniem jest konsultacja z adwokatem lub radcą prawnym. Indywidualna ocena dokumentów i stopnia pokrewieństwa może być konieczna, ponieważ ogólna informacja nie rozstrzyga konkretnej sytuacji.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnej sprawie należy skonsultować się z właściwym Urzędem Stanu Cywilnego lub profesjonalnym pełnomocnikiem.